RAYONLARA DÖVLƏT DOTASİYASI TAM KƏSİLDİ – Xərclər necə qarşılanacaq?
Gələn il Azərbaycanda 67 şəhər və rayonun hamısı öz xərclərini ödəyə biləcək.
Hurriyyet.net bu barədə "2027-ci il dövlət büdcəsi haqqında" qanun layihəsinə istinadən xəbər verir.
Qeyd edək ki, dövlət büdcəsindən maliyyə yardımı alan şəhər və rayonların sayının azaldılması artıq bir neçə ildir davam etdirilir. 2025-ci ildə beş rayon üçün dotasiya nəzərdə tutulduğu halda, 2026-cı ilin layihəsində bu yardım yalnız Xocavənd üçün saxlanılıb. 2027-ci il büdcə layihəsində isə heç bir şəhər və rayon üçün əvvəlcədən dotasiya müəyyən edilməyib. Bu, yerli büdcələrin maliyyələşdirilməsi sistemində hansı dəyişikliklərin baş verdiyi və rayonların öz gəlirləri hesabına xərclərini nə dərəcədə qarşılaya bildiyi sualını gündəmə gətirir.
Layihədə dövlət büdcəsinin gəlirləri 39 milyard 254 milyon manat, xərcləri isə 42 milyard 400 milyon manat müəyyən edilib. Şəhər və rayonların yerli xərcləri 735 milyon 575 min manat, onların ümumi gəlirləri isə 18 milyard 430 milyon manat həcmində proqnozlaşdırılıb.
Burada mühüm bir məqamı nəzərə almaq lazımdır: şəhər və rayonların ümumi gəlirlərinin böyük hissəsi yerli xərclərdən artıq olan və mərkəzləşdirilmiş gəlirlərə aid edilən vəsaitdir. Buna görə də 18,43 milyard manatlıq göstəricini rayonların sərəncamında qalan vəsait və ya onların bütün xərclərini sərbəst şəkildə qarşılamaq imkanının göstəricisi kimi qəbul etmək düzgün olmaz.
2027-ci il büdcə layihəsinin 9-cu maddəsində şəhər və rayonların gəlirləri, yerli xərcləri və mərkəzləşdirilmiş gəlirlərə aid edilən hissə ayrıca göstərilir. Layihənin 10-cu maddəsinə görə isə yerli gəlirlər xərcləri qarşılamağa kifayət etmədikdə, müəyyən edilmiş qaydada həmin xərclərin 10 faizindən çox olmayan hissəsi qədər dövlət büdcəsindən vəsait ayrılması mümkündür. Yəni əvvəlcədən dotasiyanın nəzərdə tutulmaması ilə qanun layihəsindəki mexanizm əsasında sonradan maliyyə yardımı ayrılması imkanını fərqləndirmək lazımdır.
Xatırladaq ki, 2025-ci il üçün dövlət büdcəsindən beş rayonun yerli xərclərini qarşılamaq məqsədilə ümumilikdə 5 milyon 287 min manat dotasiya ayrılması nəzərdə tutulmuşdu.
Həmin rayonlar və onlara ayrılması planlaşdırılan vəsait belə idi:
Cəbrayıl rayonu – 683 min manat;
Xocalı rayonu – 994 min manat;
Xocavənd rayonu – 1 milyon 84 min manat;
Kəlbəcər rayonu – 1 milyon 149 min manat;
Yardımlı rayonu – 1 milyon 377 min manat.
2026-cı ilin dövlət büdcəsi layihəsində isə vəziyyət dəyişdi. Hesablama Palatasının layihəyə dair rəyinə istinad edən məlumatlara görə, 66 şəhər və rayonun yerli xərclərini dövlət büdcəsindən dotasiya almadan, öz yerli gəlirləri hesabına qarşılaması nəzərdə tutulurdu. Dotasiya yalnız Xocavənd rayonu üçün – təxminən 847 min manat həcmində planlaşdırılmışdı.
2027-ci ilin layihəsində isə Xocavənd üçün də əvvəlcədən dotasiya nəzərdə tutulmur. Beləliklə, büdcə sənədlərindəki planlara əsasən, üçillik dövrdə dotasiya alan rayonların sayı beşdən birə, daha sonra isə sıfıra enir.
Bu, dövlət büdcəsindən yerli xərclərin maliyyələşdirilməsi üzrə yanaşmanın dəyişdiyini göstərir. Ancaq dotasiyaların azalması öz-özlüyündə həmin rayonların iqtisadi vəziyyətinin yaxşılaşdığını sübut etmir. Bunun səbəblərini müəyyənləşdirmək üçün gəlir və xərclərin dinamikasını ayrıca təhlil etmək lazımdır.
Dotasiya hansı xərclər üçün ayrılır?
Qeyd edək ki, dotasiya yerli büdcənin öz gəlirləri ilə qarşılaya bilmədiyi xərclərin maliyyələşdirilməsinə və gəlir-xərc tarazlığının təmin olunmasına xidmət edən əvəzsiz maliyyə yardımının formasıdır.
“Büdcə sistemi haqqında” Qanunda yerli büdcənin öz gəlirləri ilə təmin olunmayan hissəsinin dövlət büdcəsindən alınan dotasiya hesabına örtülə biləcəyi göstərilir. Dotasiyanın hesablanması zamanı əhalinin sayı, yerli gəlir və xərclər, ərazinin xüsusiyyətləri, yaşayış səviyyəsi və nəzərdə tutulan sosial-iqtisadi layihələr kimi amillər nəzərə alına bilər.
Şəhər və rayonların yerli xərclərinə gəlincə, 2026-cı il dövlət büdcəsi layihəsinə dair Hesablama Palatasının rəyinə istinad edən məlumatlarda əməkhaqqı, icra hakimiyyəti orqanlarının saxlanılması, ətraf mühitin mühafizəsi, mənzil-kommunal təsərrüfatı, nəqliyyat və rabitə, mədəniyyət, gənclər və idman kimi istiqamətlər göstərilib.
Həmin məlumatlarda 2026-cı il üçün əməkhaqqı xərcləri 394,1 milyon manat, icra hakimiyyəti orqanlarının saxlanılması xərcləri 218,6 milyon manat, mənzil-kommunal təsərrüfatı xərcləri 212,1 milyon manat, nəqliyyat və rabitə xərcləri isə 47,1 milyon manat həcmində qeyd olunub.
Bu rəqəmlər yerli xərclərin ayrı-ayrı istiqamətlərini göstərir; onları yalnız dotasiya hesabına maliyyələşdirilən xərclər kimi təqdim etmək olmaz. Dotasiya konkret olaraq hansı xərc maddəsini qarşılayır sualına cavab vermək üçün müvafiq rayonun büdcə sənədlərinə və maliyyələşdirmə bölgüsünə baxılmalıdır.
Bir məqam da vacibdir: dövlət büdcəsində şəhər və rayonların yerli xərcləri üçün nəzərdə tutulan vəsaitlə bələdiyyələrin yerli büdcələri eyni anlayış deyil. Onların gəlir mənbələri, xərc öhdəlikləri və maliyyələşmə mexanizmləri fərqlənir.
Dotasiyanın azalması nə ilə bağlıdır?
Əvvəlki illərin büdcə sənədləri dotasiyaya ehtiyacı olan rayonların sayının azaldığını göstərir. Lakin bu dəyişikliyin hansı amillərdən qaynaqlandığını müəyyənləşdirmək üçün bir neçə suala cavab tapmaq lazımdır.
İlk növbədə, dotasiya alan rayonların yerli gəlirləri artıbmı? Əgər artıbsa, bu artım hansı mənbələr hesabına baş verib? Vergi və digər gəlir daxilolmalarının yüksəlməsi rayonların öz xərclərini qarşılamaq imkanlarını genişləndirə bilər.
İkinci mühüm məsələ yerli xərclərin dinamikasıdır. Xərclərin azalması və ya onların büdcə təsnifatı üzrə yenidən bölüşdürülməsi də dotasiyaya ehtiyacı dəyişə bilər. Buna görə də yalnız gəlirlərin deyil, əməkhaqqı, idarəetmə və digər xərc istiqamətlərinin də əvvəlki illərlə müqayisəsi vacibdir.
Üçüncü məsələ isə büdcə hesablamalarının və maliyyələşmə qaydalarının dəyişməsi ilə bağlıdır. Dotasiyanın planlaşdırılmaması avtomatik olaraq rayonun bütün maliyyə ehtiyaclarını öz gəlirləri hesabına ödədiyi mənasına gəlmir. Bunun üçün büdcənin gəlir və xərc göstəriciləri, eləcə də qanunvericilikdə nəzərdə tutulan əlavə maliyyələşmə imkanları birlikdə qiymətləndirilməlidir.
Əsas sual budur: dotasiya alan rayonların sayı azalırsa, bu, yerli gəlirlərin artması və maliyyə imkanlarının genişlənməsi ilə bağlıdır, yoxsa xərclərin dəyişməsi və büdcə planlaşdırmasının yeni qaydaları ilə izah olunur?