Bakıdan Tehrana və Ankaraya mesaj: Azərbaycan əleyhinə fəaliyyətin coğrafiyası genişlənir
Azərbaycanın İran və Türkiyə istiqamətində baş verən proseslər fonunda ölkə əleyhinə fəaliyyət göstərən şəxslərə münasibətdə mövqeyi yenidən gündəmə gəlib. Azərbaycanın İrandan olan 14 şəxsi arzuolunmaz şəxslər siyahısına daxil etməsi təkcə hüquqi-inzibati qərar kimi deyil, regional təhlükəsizlik və siyasi münasibətlər kontekstində də müzakirə olunur.
Bu addımın diqqət çəkən tərəfi ondan ibarətdir ki, məsələ artıq ayrı-ayrı şəxslərin fəaliyyəti çərçivəsindən çıxaraq, Azərbaycan əleyhinə təbliğatın və siyasi fəaliyyətin regional miqyasına dair suallar yaradır.
İran və Türkiyə istiqamətində eyni prinsip
Məsələnin regional ölçüsünü genişləndirən əsas məqam isə bundan əvvəl Türkiyə vətəndaşları ilə bağlı qəbul edilən qərardır. Belə ki, oktyabrın 21-də Azərbaycanın 31 Türkiyə vətəndaşını da arzuolunmaz şəxslər siyahısına daxil etdiyi açıqlanıb. Həmin şəxslərin ölkəyə girişinə müxtəlif internet platformalarında Azərbaycanın suverenliyinə, milli təhlükəsizliyinə və konstitusiya quruluşuna qarşı çağırışlar səsləndirilməsi səbəbindən qadağa qoyulub.
Noyabrın 3-də isə İran vətəndaşları ilə bağlı oxşar qərarın açıqlanması diqqəti yenidən regional təhlükəsizlik məsələlərinə yönəldib. İki ölkənin vətəndaşlarına münasibətdə eyni hüquqi mexanizmin tətbiqi Bakının bu məsələdə şəxslərin hansı ölkənin vətəndaşı olmasından daha çox, onların fəaliyyətinin məzmununu əsas götürdüyünü göstərir.
Burada mühüm bir məqam var: Türkiyə və İran Azərbaycanın xarici siyasətində, təhlükəsizlik mühitində və regional münasibətlərində fərqli mövqelərə malik dövlətlərdir. Buna görə də hər iki istiqamətdə qəbul edilən qərarları eyni siyasi kontekstdə qiymətləndirmək düzgün olmazdı. Bununla belə, ortaq hüquqi yanaşma Bakının suverenlik və daxili təhlükəsizlik məsələlərinə dair mövqeyinin sərhədlərini nümayiş etdirir.
14 nəfərlik siyahının siyasi və ideoloji tərkibi nə deyir?
İran vətəndaşları ilə bağlı siyahının tərkibi də ayrıca təhlilə ehtiyac yaradır. Burada yalnız sosial şəbəkələrdə aktiv olan şəxslər deyil, İran parlamentinin deputatları, keçmiş deputatlar, dini dairələrin nümayəndələri, universitet müəllimləri, siyasi ekspertlər və media təmsilçiləri yer alır.
Bu müxtəliflik məsələnin ayrı-ayrı fərdlərin sosial şəbəkə paylaşımlarından ibarət olmadığını, ictimai-siyasi və ideoloji müstəvilərdə də müzakirə olunduğunu göstərir. Rəsmi məlumatlarda həmin şəxslərin Azərbaycan dövlətinin suverenliyini və təhlükəsizliyini hədəfə aldığı, dini radikalizmi təşviq etdiyi və düşmənçilik yaratmağa yönələn çağırışlar səsləndirdiyi bildirilir.
Belə bir şəraitdə Azərbaycanın reaksiyası yalnız giriş qadağası ilə məhdudlaşan inzibati tədbir deyil, eyni zamanda ölkənin daxili siyasi sabitliyinə və təhlükəsizlik maraqlarına dair müəyyən etdiyi hüquqi sərhədlərin nümayişidir.
Siyahının genişlənməsi ehtimalı
Politoloq Oqtay Qasımov da məsələyə münasibət bildirərkən siyahının gələcəkdə genişlənə biləcəyini istisna etməyib.
Onun sözlərinə görə, ilkin siyahıya ən radikal mövqedə dayanan və Azərbaycan əleyhinə mütəmadi çıxış edən 14 şəxs daxil edilib. Politoloq hesab edir ki, İran ərazisindən Azərbaycan əleyhinə fəaliyyət göstərən şəxslərin sayı bununla məhdudlaşmır.
Bu yanaşma onu deməyə əsas verir ki, siyahı birdəfəlik qərar kimi deyil, gələcəkdə yeni faktlar və qiymətləndirmələr əsasında dəyişə biləcək hüquqi mexanizm kimi nəzərdən keçirilir. Bununla belə, siyahının genişləndirilməsi ehtimalını konkret qərar kimi təqdim etmək olmaz.
Bakının əsas mesajı: dövlət suverenliyi müzakirə predmeti deyil
Baş verənlərin siyasi tərəfi də diqqətdən kənarda qalmamalıdır. Azərbaycanın həm İran, həm də Türkiyə vətəndaşları ilə bağlı qərarları göstərir ki, rəsmi Bakı ölkənin konstitusiya quruluşuna, suverenliyinə və təhlükəsizliyinə qarşı yönəlmiş çağırışlara münasibətdə vətəndaşlıq mənsubiyyətindən asılı olmayan hüquqi yanaşma tətbiq etdiyini bəyan edir.
Tehran və Ankara üçün bu qərarların yaratdığı mesaj da məhz burada axtarılmalıdır. Söhbət iki dövlətlə münasibətlərin pozulmasından deyil, Azərbaycan əleyhinə fəaliyyətin hansı ölkədən və hansı platformadan həyata keçirilməsindən asılı olmayaraq, buna qarşı hüquqi tədbirlərin görülə biləcəyindən gedir.
Digər tərəfdən, belə qərarların regional münasibətlərə mümkün təsirləri də nəzərə alınmalıdır. Xüsusilə İranla Azərbaycan arasında onsuz da həssas olan siyasi münasibətlər fonunda ayrı-ayrı ictimai və siyasi fiqurların fəaliyyəti daha geniş diplomatik müzakirələrə səbəb ola bilər. Türkiyə istiqamətində də oxşar proseslərin ikitərəfli münasibətlərə təsirini ayrıca qiymətləndirmək lazımdır.
Nəticə etibarilə, Bakıdan verilən mesajın əsas mahiyyəti aydındır: Azərbaycan əleyhinə fəaliyyətin coğrafiyası genişlənsə də, rəsmi Bakı öz suverenliyinə və milli təhlükəsizliyinə qarşı çağırışları ölkələrin adı ilə deyil, fəaliyyətin xarakteri ilə qiymətləndirdiyini nümayiş etdirir. Qarşıdakı dövrdə əsas məsələ bu mövqenin hüquqi və diplomatik müstəvidə necə davam etdiriləcəyi olacaq.